Shoqëria Civile Mjedisore

REC, në mënyrë të ndërgjegjshme, ka bërë përpjekje të vazhdueshme për të mbështetur zhvillimin e shoqërisë civile mjedisore dhe institucioneve të saj. Në 1999, kur REC ishte përfshirë në hartimin e Programit Rajonal Mjedisor për Rindërtimin për Evropën juglindore (REReP), ka përgatitur një përshkrim të përgjithshëm të Shoqërisë civile si më poshtë:

“REC e kupton shoqërinë civile si një tërësi e veçantë vlerash dhe aktivitetesh që dalin nga të drejtat e qytetarëve për të shprehur vetveten dhe të grupohen me të tjerë. Kjo nënkupton përgjegjësinë e individëve për të mbajtur lart këto vlera. Shoqëria civile mund të manifestohet në formën e shoqatave vullnetare, organizatave joqeveritare, grupeve të pavarura të interesit, etj. Si e tillë, shoqëria civile përbën një pjesë të shoqërisë civile që plotëson qeverinë dhe biznesin për të maksimizuar mirëqenien publike”

Në një nivel pragmatik për të ofruar mbështetje, ky program fokusohet në:

“shoqërinë civile mjedisore, që identifikohet si e tillë nga aktivitetet e individëve dhe organizatave, qëllimet e të cilëve lidhen me nxitjen e mbrojtjes së mjedisit dhe përdorimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore.”

Ky përkufizim i përgjithshëm do të përdoret si bazë për grupin e synuar të organizatave që ky program synon të mbështesë (shih përkufizimin më poshtë).

Organizata të Shoqërisë Civile Mjedisore

Organizata të Shoqërisë Civile Mjedisore (CSO) përkufizohen si grupe qytetarësh ose shoqata të regjistruara zyrtarisht ose grupe qytetarësh lehtësisht të identifikueshëm që:

• Nuk veprojnë si organizma qeveritare zyrtare;
• Janë organizata jopërfituese (jo biznese);
• Funksionojnë në nivel vendor, rajonal, kombëtar dhe ndërkombëtar;
• Kanë qëllime kryesore që lidhen me promovimin e një ose më shumë nga sa më poshtë:
  • Mbrojtje dhe ruajtje e mjedisit,
  • Përdorimi i qëndrueshëm i burimeve natyrore dhe energjive të ripërtëritshme,
  • Vlerat kulturore tradicionale dhe njohuritë që çojnë në uljen e ndikimeve mjedisore të shoqërisë,
  • Zhvillimin, politikat dhe projektet miqësore me mjedisin;
  • Parimet e qeverisjes që sjellin krijimin e një mjedisi të favorshëm për mbrojtjen e mjedisit dhe zhvillimin e qëndrueshëm (ose ndryshe: masa antikorrupsion, transparencë, llogaridhënie dhe pjesëmarrje publike);
• Janë të njohur në jetën publike, jashtë strukturave familjare, duke shprehur vlerat dhe interesat e anëtarëve të tyre, bazuar në konsideratat etike, kulturore, politike, shkencore, ose filantropike; dhe veprojnë në Shqipëri.

Zhvillimi i qëndrueshëm në vendet e Evropës Juglindore

Zhvillimi i qëndrueshëm është “zhvillimi që plotëson nevojat e së tashmes, pa kompromentuar aftësitë e brezave që vijnë, për të plotësuar nevojat e tyre” (Our Common Future, 1987

Evropa Juglindore është një rajon në tranzicion dhe ende duhet punë për të plotësuar nevojat e brezit aktual, përfshi sigurimin e ushqimit, furnizimin me ujë të sigurt, sigurinë personale, mundësinë për shëndet dhe edukim, si dhe një furnizim të qëndrueshëm me burime natyrore. Zhvillimi në rajon, i mbështetur nga një stabilitet relativ dhe ndihma e donatorëve, ofron mundësitë për të përmbushur këto nevoja, por mund të ndjekë rrugë të ndryshme. Zhvillimi konvencional, ku zhvillimi joekonomik nuk konsiderohet pothuaj fare, shpesh fokusohet në përmbushjen e nevojave të qytetarëve, pa konsideruar pasojat afatgjata. Zhvillimi i qëndrueshëm përpiqet të plotësojë nevojat e njerëzve, duke gjetur zgjidhje të reja që nuk paraqesin presion për mjedisin natyror dhe njerëzor, më shumë se kapaciteti i tyre, theksi vendoset në përmirësimin e kushteve të jetesës për të gjithë, me një barazi sociale relative.

Rajoni paskonfliktual i Evropës Juglindore, i pasur në burime natyrore, me nivel të lartë biodiversiteti, është i ndarë mes vendeve me nivele shumë të ndryshme të zhvillimit dhe rritjes ekonomike. Kroacia dhe Mali i Zi po ndërtojnë industritë e tyre të turizmit dhe e shohin mbrojtjen e mjedisit dhe turizmin e qëndrueshëm si një pjesë të rëndësishme dhe integrale të këtij procesi. Shqipëria, Republika ishJugosllave e Maqedonisë dhe Serbia po përpiqen të ringjallin industrinë e tyre dhe të tërheqin investime të huaja. Forcat shtytëse për zhvillimin e qëndrueshëm mund të kategorizohen në të brendshme dhe të jashtme:

 Të brendshme

·        Nevoja për të harmonizuar rritjen ekonomike me presionet në rritje ndaj mjedisit;

·          Rritja e sektorit të shoqërisë civile që merret, kryesisht, me zhvillimin e qëndrueshëm si një çështje kryesore;

·        Presion publik në rritje, si pasojë e rritjes së ndërgjegjes publike, e lidhur me më shumë akses ndaj informacionit, pjesëmarrjes publike dhe të drejtës për t’iu drejtuar gjykatës

Të jashtme

·        Procesi i anëtarësimit në BE dhe kërkesat e tij, që lidhen me hartimin dhe zbatimin e politikave për zhvillimin e qëndrueshëm;

·        Industria e turizmit dhe kërkesa në rritje për natyrë të ruajtur dhe mjedis të pastër;

·        Mbështetja e institucioneve ndërkombëtare dhe donatore

Megjithatë, këto forca shtytëse po kthehen shumë ngadalë në përpjekje konkrete. Kapacitetet politike dhe institucionale të administratës shtetërore mungojnë dhe roli i organizatave ndërkombëtare është thelbësor për zhvillimin e kapaciteteve.

Zhvillimi i qëndrueshëm në Shqipëri

Shqipëria është një vend ende në tranzicion, që ende nuk po gjen një rrugë të sigurt drejt zhvillimit dhe plotësimit të nevojave të banorëve të saj. Dhe bëhet fjalë për nevoja bazë, si sigurimi i ushqimit, i ujit të pijshëm e të sigurt, sigurimin e mundësive për shëndet të mirë dhe arsimim për të gjithë. Përpjekjet për zhvillim kanë gjetur në Shqipëri një situatë me stabilitet problematik, me ndihma të donatorëve, që ofrojnë mundësi për të vënë në praktikë përpjekjet për zhvillim. Të gjithë hapat e deritanishëm në drejtim të zhvillimit nuk kanë pasur në vëmendje, ose nuk kanë marrë parasysh edhe zhvillimin joekonomik, duke u fokusuar në përfitimet e menjëhershme, duke lënë pas dore pasojat afatgjata.

Sidoqoftë, zhvillimi i qëndrueshëm është bërë gjithnjë e më shumë pjesë e programeve të zhvillimit në fushat prioritare të përcaktuara në strategjitë e zhvillimit në gjithë nivelet, vendore, rajonale e kombëtare. Të gjithë aktorët e kanë tashmë në vëmendjen e tyre përpjekjet për zbatimin e parimeve të zhvillimit të qëndrueshëm. Shqipëria ka ndërmarr edhe angazhime në nivel ndërkombëtar për zbatimin e këtyre parimeve në përpjekjet e saj për zhvillim.

Megjithatë, mbetet ende shumë për të bërë. Futja e parimeve të zhvillimit të qëndrueshëm në programet vendore e rajonale të zhvillimit është një sfidë përpara shoqërisë civile dhe aktorëve të tjerë që veprojnë në këto nivele. Ka nevojë ende për ndërgjegjësim të aktorëve të ndryshëm dhe të komunitetit për këtë, por dhe për praktika pozitive të zhvillimit sipas parimeve të zhvillimit të qëndrueshëm.

Qëndrueshmëria urbane

Pjesa më e madhe e popullsisë së botës, së shpejti, do të jetojë në qytete, duke shkaktuar ndikime lokale e globale në mjedis, shëndet, ekonomi, kulturë dhe teknologji. Kjo tendencë për urbanizim është, gjithashtu, e pranishme në vendet e Evropës Juglindore. Duke plotësuar gjendjen, fusha e shkencës së sistemeve urbane ndërthuret me shumë disiplina dhe është e rëndësishme në shkallë të ndryshme. Për të vlerësuar qëndrueshmërinë urbane është e nevojshme një mënyrë e re të menduari mbi sistemet dhe komunitetet.

Qëndrueshmëria urbane kërkon akses në shërbimet bazë – përfshirë strehimin e përshtatshëm, ujin, ushqimin, shëndetin dhe arsimin. Gjithashtu, kërkon marrëdhënie me përfitim të dyanshëm ndërmjet rrethinave, gjithnjë në ndryshim, dhe një mjedisi të shëndetshëm, që është i aftë për të siguruar burime dhe për të thithur mbeturinat, meqenëse qytetet nuk mund të qëndrojnë kurrë vetëm me mundësitë e brendshme. Një qytet mund të ketë marrëdhënie me përfitime të dyanshme me “botën përtej tij”, duke respektuar kufizimet në burimet e mundshme për të dhe kapacitetet e botës për të thithur mbetjet e tij, si dhe duke ndarë zhvillimet e reja për progresin ekonomik dhe social. Një marrëdhënie e shëndetshme krijohet kur lidhjet qytet – rrethina janë të forta, kjo ndodh kur, për shembull, fermerët dhe konsumatorët e qytetit ndërveprojnë dhe janë të ndërgjegjshëm për gjendjen dhe nevojat e gjithsecilit. Gjithashtu, kërkohet që të zvogëlohen në maksimum varësitë e ndërsjella në përdorimin e burimeve, si për shembull, përdorimi efiçent i ujit, zvogëlimi i ndotjes apo ulja e përdorimit të makinave private. Mënyra sesi janë ndërtuar qytetet, produktet që banorët e tij përdorin dhe mënyrat se si përdoren dhe shpërndahen, të gjitha këto rrisin ose zvogëlojnë aftësitë për të përdorur burimet dhe krijimin e mbeturinave.

Me synim për të përmirësuar mjedisin urban, në mënyrë efektive, zhvillimi duhet të fillojë në nivelin bazë. Shoqëria civile, përfshirë komunitetin dhe organizatat joqeveritare, luan një rol të rëndësishëm duke ndihmuar për rritjen e cilësisë së mjedisit urban. Vetë komuniteti duhet të mbrojë mjedisin e tij dhe të shprehë opinionet e tij tek autoritetet vendore lidhur me çdo sfidë mjedisore që ndikojnë tek ai. Komuniteti duhet të nxitet që të paraqesin opinionet e tij se si duhet të mbrohet dhe të mbahet pastër mjedisi. Mbështetje duhet të jepet për organizatat vendore që punojnë për mjedisin. Qeverisjet vendore duhet të mbështesin komunitetin me burime dhe të sigurojnë zbatimin e ligjeve.

Për qëllimin e këtij projekti, ne do të përdorim përkufizimin e dhënë nga Hardoy, Mitlin dhe Satterthëaite (1992): “[qëndrueshmëria urbane] duhet të përcaktohet për të përfshirë minimizimin e përdorimit të burimeve të parinovueshme, qëndrimin brenda kufijve të kapaciteteve përthithëse për mbetjet dhe plotësimit të nevojave bazë njerëzore”

Disa nga problemet kryesore që lidhen me mjediset urbane në Evropën Juglindore përfshijnë

Përdorimi i territorit dhe planifikimi urban

Pavarësisht kuadrit ligjor, relativisht të mirë, për përdorimin e tokës dhe planifikimin e territorit, qytetet në vendet e Evropës Juglindore kanë probleme me zbatimin problematik dhe të dobët të ligjit. Këto mangësi, shpesh, lejojnë që të zhvillohen projekte që rrezikojnë zonat e gjelbra në qytete, shkatërrojnë trashëgiminë kulturore dhe të kufizojnë lëvizjen e qytetarëve, (p.sh. zonat për këmbësorët). Menaxhimi jotransparent i aseteve publike (p.sh. privatizimi i pronave publike), lidhur me korrupsionin mund të krijojë një mjedis për projekte problematike për mjedisin.

Bashkitë, shpesh, kanë mungesë ekspertize, që nevojitet për planifikimin e mirë urban, dhe mungesa për një vizion të përgjithshëm për problemet e zhvillimit urban. Kjo është veçanërisht e dukshme për transportin urban, ku zonat e këmbësorëve nuk lidhen me njëra – tjetrën, rrugët për biçikleta nuk ekzistojnë, ndërkohë që makinat private janë mjeti më i preferuar. Transporti publik (relativisht i mirëorganizuar në të shkuarën) po vjen në rënie, pjesërisht për mungesë të burimeve, pjesërisht sepse bashkitë (dhe publiku) nuk janë në gjendje të shohin përfitimet nga kjo mënyrë transporti dhe kostot e tjera që vijnë nga përdorimi i automobilave privatë.

Transporti dhe ndikimet e lidhura me të

Qytetet në Evropën Juglindore po përballen me një rritje të vazhdueshme të numrit të automobilëve në përdorim (për banor), së bashku me pasojat që kjo sjell për konsumin e materialeve dhe ndotjen. Cilësia e ajrit, veçanërisht në qendrat urbane, bllokimet e trafikut dhe problemet me lëvizjen janë probleme në rritje për qytetet. Përveç planifikimit urban dhe kolapsi i transportit publik, mosha dhe gjendja teknike e mjeteve të transportit, si dhe cilësia e karburanteve kontribuojnë në përkeqësimin e cilësisë së ajrit. Një kuadër ligjor më i rreptë për standardet e shkarkimeve të automjeteve dhe bllokimi i karburanteve me përmbajtje plumbi mund të jenë hapat e parë drejt përmirësimit. Promovimi i transportit publik është, gjithashtu, një çështje kyçe (por duhet të trajtohet së bashku me planet e trafikut urban).

Energjia dhe ndryshimet klimatike

Prodhimi i energjisë dhe efiçenca e përdorimit të saj në qytete është një problem i fshehur. Në ekonomitë e mëparshme të centralizuara, çmimi real i energjisë ishte i ndryshuar dhe efiçenca e energjisë nuk ishte kriter për ndërtimin e godinave publike dhe banesave. Ndërtesat nuk janë të izoluara, humbjet e ngrohjes shkojnë deri në 30% në stinën e dimrit. Rritja e çmimit të energjisë, shtyn veçanërisht ata me të ardhura të pakta të kërkojnë burime alternative të energjisë. Djegia, në shtëpi, e qymyrit, e drurit dhe e mbetjeve është mjaft e përhapur në rrethinat e varfra urbane.

Menaxhimi i mbetjeve

Gjenerimi në rritje i mbetjeve, që vjen si pasojë e mënyrave të reja të prodhimit dhe konsumit, së bashku me mungesën e kuadrit ligjor dhe programeve për ripërdorim/riciklim, është tashmë një realitet në qytetet e Evropës Juglindore. Bashkitë nuk kanë ekspertizën e duhur për të hartuar plane të menaxhimit të mbetjeve, të cilat duhet të bazohen në trajtime alternative të problemit dhe jo vetëm thjesht në grumbullimin e mbetjeve dhe depozitimin e tyre.

Problemet mjedisore urbane në Shqipëri

Shqipëria po kalon një periudhë tranzicioni të vështirë, gjatë të cilit qytetet dhe qendrat urbane janë ballafaquar me probleme të reja e të mprehta sociale, ekonomike dhe të mjedisit. Zhvillimi i qyteteve në këtë periudhë ka qenë i pakontrolluar, pa organizim dhe planifikim. Si rrjedhim, kushtet e jetesës në qytete janë në mënyrë të ndjeshme nën kërkesat optimale të një situate të shëndetshme dhe komforte, duke dalë jashtë kontrollit të autoriteteve administrative dhe teknike të qytetit.

Programi SECTOR 

Organizata të Shoqërisë Civile Mjedisore

Zhvillimi i qëndrueshëm në vendet e Evropës Juglindore

Zhvillimi i qëndrueshëm në Shqipëri

Qëndrueshmëria urbane

Përdorimi i territorit dhe planifikimi urban

Transporti dhe ndikimet e lidhura me të

Energjia dhe ndryshimet klimatike

Menaxhimi i mbetjeve

Problemet mjedisore urbane në Shqipëri